Պատերազմական հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման զարգացման վրա ազդում են թե՛ զինծառայողի անձնական փորձը, թե՛ նրա մասնակցության բնույթը մարտական գործողություններին։ Այս մասին «Լենտա.ռու»-ին ասել է կլինիկական հոգեբանության մասնագետ, հոգեբանական գիտությունների թեկնածու Վիկտորյա Կրասնովա-Գոլևան։ Մասնագետի խոսքով՝ կարևոր են նաև ծառայակիցների աջակցությունը և տուն վերադարձից հետո ընտանիքի ու հասարակության վերաբերմունքը։
Պատերազմական հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման առաջացումը միակ պատճառ չունի. այն ձևավորվում է մի քանի գործոնների ազդեցությամբ։ Այս մասին «Լենտա.ռու»-ին տված հարցազրույցում նշել է կլինիկական հոգեբանության մասնագետ, հոգեբանական գիտությունների թեկնածու Վիկտորյա Կրասնովա-Գոլևան՝ անդրադառնալով զինծառայողների հոգեբանական վերապրումներին մարտական ծառայությունից հետո։
Ինչն է մեծացնում ռիսկը
Մասնագետի խոսքով՝ առաջնային նշանակություն ունեն մարտական փորձի ինտենսիվությունը, վտանգի երկարատևությունը և մարդու անձնական կենսափորձը։ Որոշակի դեր է խաղում նաև այն, թե որքան հստակ աջակցություն է ստանում զինծառայողը ծառայակիցներից՝ հատկապես այն պայմաններում, երբ երկար ժամանակ ենթարկվում է լարվածության ու սպառնալիքի։
Կրասնովա-Գոլևան ընդգծել է, որ այս հարցում «ճշգրիտ պատասխան» չկա, քանի որ յուրաքանչյուր դեպք անհատական է։ Սակայն հենց այդ գործոնների համադրությունն է հաճախ որոշում, թե արդյոք հետագա շրջանում կզարգանան ծանր հոգեբանական հետևանքներ։
Տուն վերադարձը՝ որպես հարմարվելու փուլ
Պատերազմից վերադարձը ևս կարող է էապես ազդել հոգեբանական վիճակի վրա։ Եթե ընտանիքը և շրջապատը ընդունում են զինծառայողի ապրածը առանց նվազեցնելու նրա փորձառության նշանակությունը, ապա հարմարվելու ընթացքը կարող է լինել ավելի մեղմ։
Մասնագետի դիտարկմամբ՝ հասարակական վերաբերմունքը կարևոր է այնքանով, որքանով այն օգնում է մարդուն չզգալ մեկուսացում և չամաչել իր ապրածից։ Այդ դեպքում հետտրավմատիկ դրսևորումները կարող են լինել ավելի մեղմ, իսկ վերաինտեգրումը՝ ավելի դյուրին։
Մասնագիտական գնահատման կարևորությունը
ՊՏՍՀ-ի թեման վերջին տարիներին հաճախ է բարձրացվում ռազմական հոգեբանության և վերականգնման համատեքստում։ Ռուսական հոգեբույժներն ավելի վաղ առաջարկել էին սահմանափակել զինծառայողների ներկայությունը առաջնագծում՝ կարծելով, որ այն չպետք է գերազանցի վեց ամիսը։ Այդ մոտեցումը ևս կապված է երկարատև լարվածության կուտակման ռիսկի նվազեցման հետ։
Հոգեբանների գնահատմամբ՝ նման խնդիրների կանխարգելման համար անհրաժեշտ է ոչ միայն ծառայության ընթացքում աջակցություն, այլ նաև վերադարձից հետո շարունակական հոգեբանական օգնություն։ Դա հատկապես կարևոր է այն դեպքերում, երբ մարդը երկար ժամանակ եղել է կյանքին սպառնացող միջավայրում։
Մագնեզիումը կենսական նշանակություն ունի օրգանիզմի համար, սակայն հավելումների միջոցով ընդունված մագնեզիումը պարտադիր չէ, որ հասնի ուղեղին կամ բարելավի նյարդային բջիջների գործառույթը։ Գիտական տվյալները ցույց են տալիս, որ տարբեր միացություններից կազմված հավելումները տարբեր կերպ են ներծծվում, իսկ բարձր դեղաչափերի դեպքում ներծծումը հաճախ նվազում է։ Ամենաէժան ձևերից մեկը՝ մագնեզիումի օքսիդը, հաճախ ավելի շատ լուծողական ազդեցություն է ունենում, քան նպաստում է օգտակար յուրացմանը։ Մասնագետների գնահատմամբ՝ ուղեղին ուղղված ազդեցության մասին շուկայական պնդումները դեռևս բավարար ապացույցներով չեն հիմնավորվում։
Ռուսաստանցի ատամնաբույժ Անաստասիա Բելոլիպեցկան հայտնել է, որ լիարժեք ու բազմազան սննդակարգը շաբաթվա ընթացքում պետք է ներառի 30-40 տարբեր սննդատեսակ։ Նրա խոսքով՝ այդպիսի մոտեցումն օգնում է պահպանել աղիքային միկրոֆլորայի հավասարակշռությունը, ինչը կարևոր է ամբողջ ստամոքսաղիքային համակարգի առողջության համար։ Բժիշկը նաև խորհուրդ է տվել նախապատվություն տալ սեզոնային մթերքներին՝ որպես աշնան օրինակ հիշատակելով դդումը։ Միաժամանակ նա ընդգծել է, որ շատերը, շաբաթական ճաշացանկը գրի առնելիս, դժվարությամբ են հասնում այդ բազմազանությանը։
Ուրոլոգ Բրայան Սթայքսների խոսքով՝ 70 տարեկանում տղամարդկանց միայն մի մասի մոտ են պահպանվում էրեկցիայի հետ կապված խնդիրների բացակայությունը։ Men’s Health-ին տված հարցազրույցում նա բացատրել է, որ տարեց հասակում էրեկտիլ խանգարումների գլխավոր պատճառներից մեկը առնանդամի արյունամատակարարման վատթարացումն է։ Բժիշկը խորհուրդ է տալիս առաջնահերթ ուշադրություն դարձնել սրտանոթային առողջությանը նպաստող նույն միջոցներին՝ հավասարակշռված սննդակարգին, կանոնավոր շարժունակությանը և ռիսկի գործոնների վերահսկմանը։ Եթե կենսակերպի փոփոխությունը բավարար չէ, մասնագետը կարող է առաջարկել դեղորայքային կամ այլ բուժում։
Ամերիկյան սրտաբանների գնահատմամբ՝ առողջ սնունդը սրտային հիվանդությունների, շաքարախտի և բարձր ճնշման կանխարգելման ու վերահսկման կարևոր գործիքներից է։ Սակայն առողջ սնվելը շատերի համար մնում է դժվար, քանի որ խնդիրը ոչ միայն գիտելիքի, այլև հասանելիության ու արժեքի մեջ է։ Հոդվածը շեշտում է, որ առողջարար սնունդը պետք է դիտարկել ոչ թե միայն որպես անհատական ընտրություն, այլ՝ առողջապահության մաս։
Վերջին տարիներին արյան շաքարի մակարդակին հետևելու սովորությունը դարձել է առողջ ապրելակերպի նոր միտում, սակայն մասնագետները զգուշացնում են՝ այդ թվերը միշտ չէ, որ վկայում են խնդիրի մասին։ Սնվելուց հետո գլյուկոզայի կարճատև բարձրացումը օրգանիզմի բնական արձագանքն է, որը սովորաբար կարգավորվում է ինսուլինի միջոցով։ Բժիշկների խոսքով՝ մտահոգության իրական պատճառը ոչ թե մեկանգամյա աճն է, այլ դրա հաճախականությունն ու համակցված ախտանշանները։
ԱՄՆ-ում անցկացվող փորձարարական բուժման շրջանակում երեք հիվանդ ստացել են տեսողության բջիջները վերականգնելու նպատակով մշակված նոր թերապիա։ Life Biosciences ընկերության գիտնականները Ամերիկյան ակնաբուժության ակադեմիայի տարեկան ժողովում հայտնել են, որ բուժումը նախնական տվյալներով անվտանգ է, իսկ երկու մասնակիցների մոտ նկատվել են տեսողության բարելավման վաղ նշաններ։ Հետազոտությունը վերաբերում է գլաուկոմայի որոշ ձևերի, որոնց դեպքում աչքի նյարդաբջիջները վնասվում են ճնշման աճից։ Եթե արդյունքները հաստատվեն, մոտեցումը կարող է նոր ճանապարհ բացել ոչ միայն աչքի, այլև տարիքային այլ հիվանդությունների բուժման համար։
