Արիզոնայի Սոնորան անապատում տեղակայված Dark Energy Spectroscopic Instrument-ը ավարտել է տիեզերքի մինչ օրս ամենախոշոր եռաչափ քարտեզի ստեղծումը։ Նոր տվյալների հավաքածուն ընդգրկում է մոտ 4 միլիարդ օբյեկտ և հնարավորություն է տալիս հանրությանը առցանց ուսումնասիրել երկնքի հսկայական հատվածներ։ Նախագիծը կարևոր է մութ էներգիայի բնույթը հասկանալու համար, որը շարունակում է մնալ աստղագիտության ամենախորքային հարցերից մեկը։
Արիզոնայի Սոնորան անապատում գործող Dark Energy Spectroscopic Instrument-ը ավարտել է տիեզերքի մինչ օրս ամենամեծ եռաչափ քարտեզի ստեղծումը։ Նախագծի վերջին տարբերակը ներառում է միլիարդավոր երկնային մարմիններ և բացում է նոր հնարավորություններ մութ էներգիայի ուսումնասիրության համար, որի ազդեցությամբ տիեզերքի ընդարձակումը արագանում է։
Հսկայածավալ երկնքի պատկերն ու տվյալները
Նոր քարտեզը պարունակում է 5,6 տրիլիոն պիքսել և մոտ 4 միլիարդ օբյեկտ՝ աստղեր, գալակտիկաներ, սև խոռոչներ և աստերոիդներ։ Այն ծածկում է երկնքի շուրջ 75 տոկոսը՝ գրանցելով ինչպես տեսանելի լույսը, այնպես էլ մոտ ինֆրակարմիր ալիքները։ Այդ ծավալը գիտնականներին հնարավորություն է տալիս շատ ավելի ճշգրիտ հետևել տիեզերքի կառուցվածքին և հեռավոր օբյեկտների բաշխմանը։
Ինչու է ուսումնասիրությունը կարևոր
Գիտական դիտարկումների հիմնական խնդիրներից մեկն այն հատվածներն են, որոնք փակվում են մեր գալակտիկայի փոշուց, աստղերից և խիտ նյութից։ Այդ պատճառով DESI-ի գործիքները հիմնականում ուղղվում են Ծիր Կաթինի վերևի կամ ներքևի հատվածներին, որպեսզի ստանան առավել հստակ պատկերներ հեռավոր տիեզերքից։ Հենց այդ տվյալներն են օգնում հասկանալ, թե ինչպես է ձևավորվել մեր գալակտիկան և ինչ ուժ է կառավարում տիեզերքի ընդարձակման ընթացքը։
Բաց գիտություն՝ բոլորի համար
Նախագիծը միանգամից չի ծնվել. այն հիմնված է ավելի քան 13 տարվա նախապատրաստական աշխատանքի վրա, իսկ տվյալների հավաքման մեջ ներգրավված են եղել ավելի քան 160 գիտնականներ։ Legacy Surveys-ի համատնօրեն և Ազգային գիտական հիմնադրամի աստղագետ Արջուն Դեյն ընդգծել է, որ երկնքի ուսումնասիրությունը միշտ սկսվում է պատկերներից, իսկ այդ պատկերները պետք է հասանելի լինեն նաև հանրությանը։ Նոր առցանց գործիքը յուրաքանչյուր ցանկացողի թույլ է տալիս ուսումնասիրել այն երկինքը, որը երկար ժամանակ հասանելի էր միայն մասնագետներին։
Մեծ Բրիտանիայի լեյբորիստական շրջանակներում առավել տեսանելի են դառնում արհեստական բանականության անվտանգության վերաբերյալ մտահոգությունները։ Վեսթմինսթերում, ըստ հրապարակման, աճում է անհանգստությունը, թե նման գործիքները կարող են օգտագործվել ծայրահեղական խմբերի և այլ վնասակար դերակատարների կողմից։ Միևնույն ժամանակ կուսակցության բարձրաստիճան ներկայացուցիչները զգուշանում են նաև այն վտանգից, որ քաղաքական համակարգը կարող է հետ մնալ հանրային քննարկումներից, եթե ժամանակին չարձագանքի արագ զարգացող տեխնոլոգիական փոփոխություններին։
Google-ը գործարկել է փորձարարական նոր հարթակ, որը թույլ է տալիս պարզ լեզվով նկարագրել խաղի գաղափարը և ստանալ պատրաստ, բրաուզերում աշխատող տարբերակ։ Ծառայությունը մաս է Google Labs-ի և հիշեցնում է ընկերության ու Meta-ի վերջին փորձերը՝ արհեստական բանականությամբ խաղեր ստեղծելու ուղղությամբ։ Մեկ օրվա ընթացքում փորձարկողը կարողացել է ստեղծել մի քանի խաղ, սակայն արդյունքները դեռևս ցույց են տալիս զգալի սահմանափակումներ։
Չիլիի գիտնականների ղեկավարած միջազգային խումբը հաստատել է Elias 2-24b էկզոմոլորակի գոյությունը՝ այն համարելով մինչ այժմ հայտնի ամենաերիտասարդը։ Մոլորակը գտնվել է երիտասարդ աստղի շուրջ ձևավորվող գազափոշային սկավառակում, որտեղ գիտնականները երկար ժամանակ որոնում էին մոլորակների ծննդի հետքերը։ Գտածոն կարևոր է, քանի որ թույլ է տալիս ավելի մոտ դիտարկել այն փուլը, երբ մոլորակները նոր են ձևավորվում։
ԱՄՆ-ում մեկնարկած Verifact Markets ստարտափը ներկայացել է որպես «կանխատեսումների շուկա վիճելի փաստերի համար»։ Հարթակը թույլ է տալիս օգտատերերին դիրք գրավել ոչ թե ապագա իրադարձությունների, այլ արդեն տեղի ունեցած, սակայն հանրային վեճ առաջացնող հարցերի շուրջ։ Առաջին թեմաների թվում են Covid-19-ի ծագումը, Ջեֆրի Էփսթինի մահվան հանգամանքները և 2025 թվականի Լոս Անջելեսի հրդեհների հետ կապված ապահովագրական պահանջները։
Meta-ի նոր անձնական օգնական Muse-ի ներքին հրահանգների արտահոսքը ցույց է տալիս, որ համակարգը կարող է հավաքել և համակարգել տեղեկություններ օգտատիրոջ հարազատների, գործընկերների և այլ կապերի մասին։ Հետազոտողների խոսքով՝ ծառայությունը ոչ միայն կատարում է հանձնարարություններ, այլև ձևավորում է մարդու սոցիալական շրջապատի մանրամասն քարտեզ։ Սա նորից բարձրացնում է արհեստական բանականության գաղտնիության և տվյալների պաշտպանության հարցը։
OpenAI-ը երեքշաբթի հրապարակել է մաթեմատիկայի տարբեր ոլորտներին վերաբերող հարյուրավոր նոր արդյունքներ՝ ցույց տալով իր առաջատար արհեստական բանականության մոդելների հնարավորությունները։ Սակայն մի շարք գիտնականներ մտահոգություն են հայտնել, որ ընկերությունը բավարար մանրակրկիտությամբ չի ստուգում այդ արդյունքները։ Քննադատների խոսքով՝ խնդրահարույց է նաև այն, որ մոդելների աշխատանքի մեխանիզմները լայն գիտական հանրության համար հասանելի չեն։
