Ինչու է ինքնակատակն օգնում, բայց ոչ միշտ
Հոգեբանների նոր վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ սեփական անձի վրա հումորով նայելու կարողությունը երբեմն բարենպաստ ազդեցություն ունի մտավոր առողջության և հարաբերությունների վրա։ Սակայն նույն վարքագիծը որոշ իրավիճակներում կարող է նաև վնասել ինքնագնահատականին, եթե այն վերածվում է ինքնանվաստացման։ Հետազոտողները այժմ ավելի հստակ են տարբերակում առողջ ինքնակատակն ու այն ձևը, որը թաքցնում է ներքին լարվածություն կամ անապահովություն։
Հոգեբանների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ սեփական անձի հանդեպ հումորային վերաբերմունքը կարող է լինել թե՛ օգտակար, թե՛ խնդրահարույց։ Ամեն ինչ կախված է նրանից, թե մարդը ծիծաղում է իր վրա վստահությամբ, թե՞ ինքնանվաստացման գնով։
Ինչպես է ձևավորվում արձագանքը հումորին
Դեռ անցյալ դարի վերջում կատարված դիտարկումները պարզել էին, որ որոշ երեխաներ հասակակիցների կողմից մերժվում էին ոչ միայն պահվածքի, այլև արձագանքի ձևի պատճառով։ Մի մասը ագրեսիվ էր ու բորբոքվում էր կատակներից, մյուս մասը՝ անվստահ ու նահանջող։ Երկուսն էլ դժվարությամբ էին ընկալում, որ ծաղրը միշտ չէ, որ թշնամական մտադրություն ունի։
Սոցիալապես ավելի վստահ երեխաները նույն իրավիճակներում հաճախ կամ անտեսում էին ծաղրը, կամ կարողանում էին այն ընդունել առանց վիրավորվելու։ Այս վաղ փորձառությունը կարևոր է, քանի որ հումորի նկատմամբ արձագանքը ձևավորում է ոչ միայն դպրոցական հարաբերությունները, այլև հետագա սոցիալական վարքագիծը։
Փիլիսոփայական վեճից մինչև ժամանակակից հոգեբանություն
Հումորի իմաստի շուրջ բանավեճը նոր չէ։ Պլատոնը համոզված էր, թե ծիծաղը հաճախ ծնվում է գերազանցության զգացումից, իսկ Թոմաս Հոբսը հետագայում նման մոտեցումը զարգացրեց՝ ինքնաքննադատական ծիծաղը կապելով անցյալի սխալների գիտակցման հետ։ Ժամանակի ընթացքում, սակայն, մտածողները սկսեցին ընդունել, որ ամեն հումոր չէ, որ թշնամանք է պարունակում։
Ժամանակակից հոգեբանությունը հատկապես կարևորում է հումորի տարբեր ձևերի տարբերակումը։ Հետազոտողները նշում են, որ զվարթ և բարեհամբույր աշխարհայացքը սովորաբար կապված է ավելի լավ հոգեկան առողջության, առողջ հարաբերությունների և կյանքի հանդեպ կայուն վերաբերմունքի հետ։ Սակայն ինքնակատակն առանձին պետք է գնահատել՝ հաշվի առնելով դրա շարժառիթը և ազդեցությունը։
Երբ ինքնակատակն օգտակար է, և երբ՝ վտանգավոր
Վերջին ուսումնասիրություններից մեկում գիտնականները համեմատել են ինքնանվաստացնող հումոր նախընտրող մարդկանց և այլ հումորային ոճեր ունեցողների խմբերը։ Տարածված ենթադրությունը այն էր, թե նման մարդիկ պետք է ավելի հաճախ տառապեն անհանգստությամբ, ընկճվածությամբ կամ ցածր ինքնագնահատականով։ Սակայն արդյունքները այդ պատկերացումը չեն հաստատել։
Ընդհակառակը, ինքնակատակ հումորը որոշ դեպքերում կապվել է ավելի բարձր ինքնագնահատականի և միջանձնային ավելի լավ հարաբերությունների հետ։ Այդուհանդերձ մասնագետները զգուշացնում են, որ եթե մարդը մշտապես իրեն ներկայացնում է որպես ծաղրի առարկա, հումորը կարող է ծառայել սեփական արժևորման նվազեցմանը, ոչ թե հոգեբանական ազատությանը։
Ուստի ինքնակատակն առավել օգտակար է այն ժամանակ, երբ այն պահպանում է արժանապատվությունը և օգնում է լիցքաթափել լարվածությունը։ Եթե այն դառնում է ինքն իրեն մշտապես նվազեցնելու միջոց, ապա նույն հումորը կարող է կամաց-կամաց խաթարել ինքնավստահությունը։
Աղբյուր՝ BBC Future