Ինչպես է մարմինը հարմարվում ջերմաստիճանի փոփոխություններին
Ամառվա առաջին շոգը շատերի համար ծանր է թվում նույնիսկ այն ժամանակ, երբ ջերմաստիճանը դեռ ծայրահեղ բարձր չէ։ Գիտնականների խոսքով՝ պատճառը մարմնի ջերմակարգավորման աստիճանական հարմարվումն է, որը ժամանակ է պահանջում և կախված է նաև մարդու կենսակերպից։ Եթե մարդը հաճախ է լինում դրսում և ֆիզիկապես ակտիվ է, օրգանիզմը սկսում է ավելի արդյունավետ կերպով հաղթահարել ջերմային սթրեսը։
Շոգին հարմարվելու աստիճանական ընթացքը
Ամառվա առաջին տաք օրերը հաճախ առավել ծանր են ընկալվում, քան սեզոնի ավելի ուշ փուլերում նույն կամ նույնիսկ ավելի բարձր ջերմաստիճանները։ Գիտնականների դիտարկմամբ՝ պատճառը մարմնի ջերմային հարմարվումն է, որը հայտնի է որպես շոգին ընտելացում և զարգանում է աստիճանաբար։ Այդ գործընթացը նվազեցնում է շրջակա միջավայրի ջերմային բեռնվածության ազդեցությունը, սակայն ժամանակ է պահանջում, որպեսզի օրգանիզմը լիարժեք կերպով արձագանքի նոր պայմաններին։
Ավստրալիայի Կանբերայի համալսարանի պրոֆեսոր Ժյուլիեն Պերիարի խոսքով՝ մարդը կարող է հարմարվել իրեն շրջապատող ջերմությանը, եթե բավականաչափ ժամանակ է անցկացնում այդ պայմաններում։ Նրանց, ովքեր երկար ամիսներ հիմնականում փակ տարածքներում են լինում կամ մշտապես օգտվում են օդորակիչից, հարմարվելու գործընթացը կարող է ավելի դանդաղ ընթանալ։
Ինչ է փոխվում օրգանիզմում
Երբ մարդը շոգ օրը քայլում է կամ ֆիզիկական ակտիվություն է ցուցաբերում՝ դեռ չհարմարված լինելով բարձր ջերմաստիճանին, աճում են թե՛ մաշկի, թե՛ մարմնի ներքին ջերմաստիճանը։ Դա մարմնի համար ազդանշան է, որ պետք է գործի դրվեն ջերմազատման մեխանիզմները։ Սկսում է ուժեղանալ քրտնարտադրությունը, ինչպես նաև մեծանում է արյան հոսքը դեպի մաշկ, որպեսզի ջերմությունը ավելի հեշտ փոխանցվի արտաքին միջավայրին։
Քրտինքի գոլորշիանալը սառեցնում է մաշկը, իսկ մակերեսային արյունատար անոթների լայնացումը օգնում է ջերմությունը դուրս բերել մարմնից։ Միաժամանակ ավելանում է շրջանառվող արյան ծավալը, ինչը թույլ է տալիս ավելի արդյունավետ քրտնել առանց արագ ջրազրկման։ Գիտնականները նշում են նաև բջջային մակարդակի փոփոխություններ, որոնց ընթացքում որոշ սպիտակուցներ սկսում են ավելի ակտիվ արտադրվել՝ բարձր ջերմաստիճանում բնական գործառույթները պաշտպանելու համար։
Տարբեր եղանակների տարբեր մարմին
Հարմարվողականությունը սահմանափակվում է ոչ միայն շոգով։ Ցուրտ պայմաններում օրգանիզմը հակառակ ուղղությամբ է աշխատում՝ փորձելով պահպանել ջերմությունը։ Այդ դեպքում արյունատար անոթները սեղմվում են, որպեսզի տաք արյունը մնա կենտրոնական շրջանառության մեջ, իսկ դողը փոքր-ինչ ջերմություն է առաջացնում։ Սակայն այդ մեխանիզմներն ունեն իրենց սահմանները, և մարդու իրական պաշտպանությունը ցրտից կամ շոգից մեծապես կախված է նաև հագուստից, կենսակերպից և միջավայրում անցկացրած ժամանակից։
Փորձագետների դիտարկմամբ՝ ֆիզիկական վարժությունները կարող են ժամանակավորապես բարձրացնել մարմնի ջերմաստիճանը, սակայն դրանք չեն կարող փոխարինել արտաքին պաշտպանությանը։ Ծայրահեղ ցրտի պայմաններում, եթե մարդը բավարար հագուստ չունի, մարմինը շատ արագ է կորցնում ջերմությունը։ Այդ պատճառով սեզոնային հարմարվողականությունը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես կենսաբանական գործընթաց, այլև որպես առօրյա վարքագծի մաս, որը ներառում է ճիշտ հագնվելը, չափավոր ակտիվությունը և մարմնի ազդակներին ուշադիր հետևելը։
Աղբյուր՝ Time Magazine