Ինչպես ֆիզիկան կարող է ավելի ճշգրիտ դարձնել հրաբխային ժայթքումների կանխատեսումը
· Աշխարհ
Ֆիլիպինների Պինատուբո հրաբխի 1991 թվականի ժայթքումը դարձավ այն դեպքերից մեկը, երբ գիտնականների ժամանակին գնահատումը փրկեց հազարավոր կյանքեր։ Սակայն այդ փորձը նաև ցույց տվեց, որ հրաբխային կանխատեսումները դեռ հեռու են եղանակի կանխատեսման ճշգրտությունից։ Նոր ուսումնասիրությունները նպատակ ունեն ֆիզիկայի օգնությամբ ավելի հստակ հասկանալ, թե երբ և ինչպես է հրաբուխը պատրաստվում ժայթքել։
1991 թվականի ամռանը Ֆիլիպինների Պինատուբո հրաբուխը ժայթքեց մի ուժգնությամբ, որը փոխեց շրջակայքի աշխարհագրությունը և սրեց մարդկային կորստի վտանգը։ Ժայթքումից առաջ ԱՄՆ-ի և Ֆիլիպինների գիտնականները տեղում դիտարկումներ էին անում և հուշում էին զանգվածային տարհանման անհրաժեշտության մասին, ինչի շնորհիվ հնարավոր եղավ փրկել հազարավոր մարդկանց կյանքեր։
Պինատուբոյի փորձը և դրա սահմանները
Պինատուբոյի դեպքում գիտնականները տեսնում էին, որ հրաբուխը սկսում է անհանգիստ վարք դրսևորել, արտանետում է գոլորշի և մոխիր, սակայն նրանք չէին կարող ասել, թե ժայթքումը կոնկրետ երբ և ինչ ուժգնությամբ է սկսվելու։ Այդ գնահատականը հիմնված էր արագ երկրաբանական վերլուծության վրա և ավելի շատ գիտական հիմնավորված ենթադրություն էր, քան ճշգրիտ կանխատեսում։
Արդյունքում մարդկանց մեծ մասը հեռացվեց վտանգավոր գոտուց մինչև աղետը, բայց հենց այդ դեպքը ցույց տվեց նաև գլխավոր խնդիրը․ նույնիսկ լավ դիտարկվող հրաբուխների դեպքում կանխատեսումը հազվադեպ է հասնում եղանակային կանխատեսման ճշգրտությանը։ Հրաբխաբանությունն առաջ է գնացել, սակայն հստակ ժամկետներ նշելն ու ժայթքման ընթացքը բացատրելը շարունակում է մնալ բարդ խնդիր։
Ինչու է կանխատեսումը դեռ դժվար
Գիտնականները կարող են գրանցել երկրաշարժային ակտիվությունը, գազերի արտանետումը, գետնի դեֆորմացիան և ջերմային փոփոխությունները, սակայն այդ ազդակները միշտ չէ, որ միանշանակ են։ Որոշ հրաբուխներ ամիսներով կամ շաբաթներով նախազգուշացնում են իրենց ակտիվացման մասին, իսկ մյուսների դեպքում վտանգավոր գործընթացը կարող է արագ զարգանալ և տևել ընդամենը մի քանի ժամ։
Ահա թե ինչու հրաբխային վտանգների գնահատումը հաճախ մնում է հավանականությունների հաշվարկի վրա։ Գիտնականները կարող են ասել, որ ժայթքման ռիսկը բարձր է, բայց դեռ չեն կարող անսխալ որոշել, թե որտեղից կբացվի նոր ճեղքը, որքան արագ կմեծանա վտանգը և ինչ տեսակի ժայթքում կսկսվի։
Ֆիզիկան՝ ավելի հստակ մոդելների ճանապարհին
Հետազոտողների նպատակը հրաբխի վարքը ավելի լավ պատկերացնելն է՝ կիրառելով ֆիզիկական մոդելներ, որոնք հաշվի են առնում ճնշումը, ջերմաստիճանը, մագմայի շարժը և ժայռերի դիմադրությունը։ Եթե այդ գործոնները հաջողվի կապել միասնական հաշվարկի մեջ, հնարավոր կլինի ավելի վաղ և ավելի վստահ հասկանալ, թե որ հրաբուխն է շարժվում վտանգավոր ուղղությամբ։
Այդպիսի առաջընթացը հատկապես կարևոր է բնակեցված շրջանների համար, որտեղ նույնիսկ մեկ ժամանոց նախազգուշացումը կարող է որոշիչ լինել։ Պինատուբոյի դասը հիշեցնում է, որ ճիշտ ժամանակին արված գիտական գնահատումը կարող է կանխել մեծ աղետ, իսկ ավելի խորքային ֆիզիկական ըմբռնումը կարող է ապագայում այդ գնահատումը դարձնել ավելի հուսալի։
Աղբյուր՝ Wired