Գեներն ու վարքագիծը․ որքանո՞վ են բնածին գործոնները ձևավորում մեր ընտրությունները
Բրիտանական «Guardian» փոդքասթում լրագրող Իան Սեմփլը զրուցում է վարքագենետիկ Քեթրին Փեյջ Հարդենի հետ՝ մարդու վարքագծի վրա գեների ազդեցության մասին։ Տեխասի համալսարանի պրոֆեսորը իր «Original Sin» գրքում քննարկում է, թե ինչպես են բնությունն ու դաստիարակությունը միախառնվում՝ ազդելով ռիսկի դիմելու, հակասոցիալական վարքի և հանցավորության հավանականության վրա։ Զրույցը նաև բարձրացնում է կարևոր հարց՝ արդյոք մեր գործողությունների պատճառները փոխում են պատասխանատվության մասին պատկերացումները։
Բրիտանական «Guardian» պարբերականի փոդքասթում լրագրող Իան Սեմփլը զրուցել է Տեխասի համալսարանի պրոֆեսոր, վարքագենետիկ Քեթրին Փեյջ Հարդենի հետ։ Քննարկման առանցքում է այն հարցը, թե որքանով են գենետիկական գործոնները կարող ազդել մարդու վարքագծի վրա և արդյոք դրանք կարող են կապ ունենալ ռիսկի դիմելու, հակասոցիալական արարքների կամ անգամ բռնության հետ։
Բնության և դաստիարակության փոխազդեցությունը
Հարդենը իր «Original Sin» գրքում փորձում է բացատրել, որ մարդու վարքագիծը չի ձևավորվում միայն մեկ աղբյուրից։ Նրա դիտարկմամբ՝ գեները և միջավայրը գործակցում են բարդ եղանակով, ուստի դժվար է որևէ հատկանիշ վերագրել բացառապես բնածին կամ ձեռքբերովի ազդեցությանը։
Այդ մոտեցումը հատկապես կարևոր է այն հարցերում, որոնք առնչվում են հանցավորության և սոցիալական վարքի գնահատմանը։ Հեղինակը և Սեմփլը քննարկում են՝ արդյոք գիտական բացատրությունը կարող է փոխել մեր ընկալումը այն մասին, թե ինչու են մարդիկ որոշակի արարքներ կատարում և ինչ չափով են նրանք հաշվետու այդ արարքների համար։
Գիտությունը և իրավական պատասխանատվությունը
Զրույցը դուրս է գալիս զուտ կենսաբանական շրջանակից և մոտենում է բարոյական ու իրավական հարցերին։ Եթե վարքագծի որոշ կողմեր մասամբ պայմանավորված են գենետիկ նախատրամադրվածությամբ, ապա ինչպե՞ս պետք է հասարակությունը վերաբերվի մեղքին, պատասխանատվությանը և կանխարգելման քաղաքականությանը։
Այս հարցերը հատկապես սուր են այն ժամանակ, երբ խոսքը վերաբերում է անչափահասներին, սոցիալական անհավասարությանը և այն միջավայրերին, որտեղ ռիսկային վարքագիծն ավելի հաճախ է ձևավորվում։ Հարդենի աշխատությունը հենց այդ բարդ կապերն է ուսումնասիրում՝ առանց պարզեցված եզրակացությունների։
Ինչու է թեման կարևոր այսօր
Գենետիկայի, հոգեբանության և հասարակագիտության համադրությունը վերջին տարիներին դարձել է լայն քննարկման առարկա։ Նման ուսումնասիրությունները հիշեցնում են, որ մարդու ընտրությունները ձևավորվում են միաժամանակ կենսաբանական և սոցիալական գործոնների ազդեցությամբ, իսկ դրանցից յուրաքանչյուրի դերը գնահատելն անհրաժեշտ է զուսպ և գիտական մոտեցմամբ։
Փոդքասթային այս զրույցը նորից բերում է ուշադրության կենտրոն՝ որքան խորն է մարդու բնածին կառուցվածքի ազդեցությունը և որտեղ է սկսվում անձնական պատասխանատվությունը։ Հարցը մնում է բաց, սակայն հենց այդ բացությունն է դարձնում թեման գիտական և հանրային առումով արդիական։
Աղբյուր՝ The Guardian