Պակաս ընտրություն՝ ավելի հանգիստ միտք. ինչու է չափազանց շատ տարբերակը հոգնեցնում
Ամերիկացի վարքաբանական հոգեբան Բարի Շվարցը կրկին ուշադրություն է հրավիրում ընտրության ավելցուկի խնդրին՝ նշելով, որ չափազանց շատ տարբերակները մարդկանց ոչ թե ազատում, այլ հոգնեցնում են։ Նրա խոսքով՝ ընտրությունների մեծ թվաքանակը կարող է ուժեղացնել տագնապը, դանդաղեցնել որոշում ընդունելը և նվազեցնել բավարարվածությունը վերջնական ընտրությունից։ Հոդվածում ներկայացված են հետազոտությունների օրինակներ, որոնցում տարբերակների կրճատումը մարդկանց օգնել է ավելի հեշտ կողմնորոշվել և ավելի վստահ գործել։
Ընտրության առատությունը՝ ոչ միշտ առավելություն
Ժամանակակից կյանքը մարդուն մշտապես առաջարկում է ավելի ու ավելի շատ տարբերակներ՝ հագուստից ու ժամանցից մինչև ֆինանսական ծրագրեր և անձնական հարաբերություններ։ Սակայն վարքաբանական գիտնականների կարծիքով այդ առատությունը ոչ միշտ է բարենպաստ․ երբ ընտրությունը չափազանց շատ է, մարդը հաճախ սկսում է կասկածել, ձգձգել և դժգոհ մնալ սեփական որոշումից։
Սվարթմորի քոլեջի պատվավոր հոգեբանության պրոֆեսոր Բարի Շվարցը, «Ընտրության պարադոքսը» գրքի հեղինակը, նշում է, որ այս երևույթը բազմիցս հաստատվել է հետազոտություններով։ Նրա դիտարկմամբ՝ «լավի չափից շատ լինելը» կարող է վերածվել մտային ծանրաբեռնվածության, որի հետևանքով որոշումը դառնում է ոչ թե ազատություն, այլ պարտադրանք։
Ինչ են ցույց տալիս հետազոտությունները
Շվարցը բերում է մի քանի օրինակ, որոնք ցույց են տալիս՝ տարբերակների թիվը մեծանալուն զուգահեռ մարդիկ երբեմն ավելի քիչ են ընտրում ընդհանրապես։ Դեղորայքային ապահովագրական ծրագրերի դեպքում ավելի լայն ընտրություն ունեցող նահանգներում մարդիկ հաճախ պարզապես չէին միանում որևէ ծրագրի։ Նույնը նկատվել է նաև աշխատողների կենսաթոշակային ներդրումների պարագայում, երբ տարբերակների ավելացումը նվազեցրել է մասնակցության հավանականությունը։
Նման արդյունքներ արձանագրվել են նաև առօրյա փոքր ընտրություններում։ Գուրման խանութում արհեստական ջեմերի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ գնորդները ավելի հաճախ են գնում, երբ ընտրության համար տրվում է վեց համ, ոչ թե քսանչորս։ Նմանատիպ փորձարկման ընթացքում ուսանողները ավելի պատրաստակամ էին լրացուցիչ հանձնարարություն կատարել, երբ ունեին վեց թեմա, այլ ոչ թե երեսուն։
Ինչու է սահմանափակ ընտրությունը օգուտ տալիս
Շվարցի կարծիքով՝ խնդիրը միայն որոշում կայացնելու դժվարությունը չէ։ Երբ մարդը կանգնում է չափազանց շատ տարբերակի առաջ, նա սկսում է համեմատել, վերագնահատել և ենթադրել, որ կարող էր ընտրել ավելի լավը։ Այդ ներքին աղմուկը հոգնեցնում է և հետագայում նվազեցնում է բավարարվածությունը նույնիսկ ճիշտ ընտրված տարբերակից։
Նրա համոզմամբ՝ ընտրությունների քանակը գիտակցաբար կրճատելը կարող է ազատել ժամանակ և մտավոր էներգիա։ Թեև նման փոփոխությունը սկզբում դժվար է հատկապես նրանց համար, ովքեր ամեն հարցում երկար են տատանվում, ժամանակի ընթացքում որոշումներ կայացնելն ավելի հեշտ է դառնում, իսկ օրվա մեջ ազատ ժամերը՝ ավելի շատ։
Շվարցի այս դիտարկումը հնչում է հատկապես արդիական մի ժամանակաշրջանում, երբ օգտատերը ամեն քայլափոխի բախվում է անվերջ թվով տարբերակների՝ առցանց գնումներից մինչև հոսքային հարթակներ և կարիերայի ընտրություն։ Նրա ուղերձը պարզ է՝ միշտ չէ, որ լավագույն ընտրությունը ամենաշատ ընտրությունն ունեցողն է։
Աղբյուր՝ The Independent