Անգիտակցականը ուղեղում ավելի մեծ դեր ունի, քան թվում է
Գիտնականները նշում են, որ մարդու ուղեղի մասին տարածված «10 տոկոսի» պատկերացումը գիտական հիմք չունի։ Նորագույն ճանաչողական նյարդագիտությունը ցույց է տալիս, որ մտավոր գործընթացների մեծ մասը կատարվում է անգիտակցաբար, ինչն առնչվում է հիշողության, վարքի և որոշումների ընդունման մեխանիզմներին։ Այս դիտարկումները մասնակիորեն մոտեցնում են ժամանակակից գիտությունը Զիգմունդ Ֆրոյդի անգիտակցականի մասին պատկերացումներին։
Գիտնականների նոր գնահատմամբ՝ մարդու հոգեկան կյանքի մեծ մասն ընթանում է անգիտակցաբար, իսկ դա չի նշանակում, թե ուղեղի միայն մի փոքր հատվածն է գործում։ Ընդհակառակը՝ ուղեղում միաժամանակ ընթանում են բազմաթիվ գործընթացներ, որոնց մեծ մասը մարդը պարզապես չի նկատում։ Նման եզրակացությունները հատկապես կարևոր են հոգեբանության և նյարդագիտության համար, քանի որ վերանայում են տարիներ շարունակ շրջանառված սխալ պատկերացումները։
Ուղեղի «10 տոկոսը»՝ տարածված, բայց սխալ պատկերացում
Հաճախ կրկնվող «մենք օգտագործում ենք միայն ուղեղի 10 տոկոսը» արտահայտությունը գիտական հիմնավորում չունի։ Գիտնականները նշում են, որ գիտակցության տոկոսային չափումը հնարավոր չէ պարզ կերպով սահմանել, քանի որ ուղեղը չունի միանշանակ «բազային» վիճակ, որի հետ կարելի էր համեմատել ամբողջ գործունեությունը։ Ուղեղի տարբեր հատվածներ ակտիվ են տարբեր պահերի՝ կախված հիշողությունից, զգայարաններից, շարժումներից և արտաքին ազդակներից։
Այս տեսանկյունից խնդիրը ոչ թե ուղեղի «չօգտագործված» մասերն են, այլ այն, որ մարդը չի գիտակցում, թե որքան մեծ ծավալով մշակում է իրականացվում ինքնաբերաբար։ Շատ որոշումներ, սովորություններ և արձագանքներ ձևավորվում են առանց դիտավորյալ մտքի մասնակցության։
Ֆրոյդից մինչև ժամանակակից նյարդագիտություն
Ժամանակակից ճանաչողական նյարդագիտությունը որոշ հարցերում կրկին մոտեցել է Զիգմունդ Ֆրոյդի անգիտակցականի մասին պատկերացումներին։ Դեռ 1895 թվականին նա և Յոզեֆ Բրոյերը «Հիստերիայի ուսումնասիրություններ» աշխատության մեջ գրել էին, որ հոգեկան որոշ ախտանշաններ կարող են ծնվել անլուծելի մնացած անգիտակցական հակասություններից։ Ֆրոյդի դիտարկումներով՝ անհանգստությունը, վախերը և հարկադրական վարքագծերը կարող են կապ ունենալ այն մտքերի հետ, որոնք մարդը չի գիտակցում։
Այս մոտեցումը բոլորովին նույնական չէ ներկայիս գիտական մոդելներին, սակայն որոշ դրվագներում համընկնումներ կան։ Նոբելյան մրցանակակիր նյարդաբան և հոգեվերլուծաբան Էրիկ Կանդելը հիշեցնում է, որ հիշողությունը ունի թե՛ գիտակցական, թե՛ անգիտակցական ձևեր։ Առաջին դեպքում մարդը մտաբերումը կատարում է դիտավորությամբ, իսկ երկրորդում տեղեկությունը դուրս է գալիս ինքնաբերաբար՝ առանց հատուկ ջանքի։
Ինչպես է անգիտակցականը ձևավորում վարքը
Ֆրոյդի կառուցվածքային մոդելում «Դա»-ն ներկայացնում է անձի բնազդային մասը, «Ես»-ը՝ միջնորդող դեր, իսկ «Գեր-ես»-ը՝ բարոյական վերահսկողություն։ Ժամանակակից գիտությունը այդ պատկերն ուղիղ կերպով չի ընդունում, սակայն ընդունում է, որ ուղեղը մշտապես կանխատեսում է, թե ինչն է օգնելու մարդուն պահպանել կյանքը, հարմարվել միջավայրին և ստանալ բարեկեցություն։ Այդ կանխատեսումների զգալի մասը կատարվում է անգիտակցաբար՝ ներքին աշխարհի մոդելի և կուտակված հիշողությունների հիման վրա։
Սա կարևոր է նաև առօրյա կյանքի համար. մեր հակումները, վախերը, արագ արձագանքները և անգամ որոշ սոցիալական ընտրություններ կարող են նախապես ձևավորված լինել մտքի այն շերտերում, որոնք անմիջական գիտակցման տակ չեն։ Այդ պատճառով էլ անգիտակցականի ուսումնասիրությունը մնում է արդիական՝ ինչպես հոգեկան առողջության, այնպես էլ մարդու վարքի հասկացման համար։
Նյութը առաջին անգամ հրապարակվել է The Conversation-ում և վերահրատարակվում է Creative Commons արտոնագրով։ Հեղինակն է Լիվերպուլի Ջոն Մուրս համալսարանի ճանաչողական նյարդագիտության դոցենտ Սամանթա Բրուքսը։
Աղբյուր՝ The Independent