Նույնիսկ մեկ ժամ վարելը կարող է թուլացնել ուղեղի զգոնությունը
Վերջին հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ համեմատաբար կարճ ժամանակով մեքենա վարելը կարող է ծանրաբեռնել ուղեղը, իսկ հոգնած վիճակում ղեկին նստելը վտանգով համադրելի է ալկոհոլի ազդեցության պայմաններում վարելուն։ Գիտնականները պարզաբանում են, որ վարումը միաժամանակ ներգրավում է ուշադրության, տեսողական ընկալման, շարժումների համակարգման և որոշումների ընդունման համար պատասխանատու մի շարք ուղեղային կենտրոններ։ Այդ պատճառով քնկոտությունն ու հոգնածությունը նվազեցնում են արձագանքման արագությունը և մեծացնում վթարի հավանականությունը։ Թեման գործնական նշանակություն ունի նաև հայ վարորդների համար, հատկապես ամառային ուղևորությունների և երկարատև ճանապարհներին։
Հետազոտությունները վկայում են, որ մեքենա վարելը միայն մեխանիկական գործողություն չէ, այլ բարդ մտավոր աշխատանք, որը պահանջում է ուղեղի տարբեր համակարգերի համաժամանակյա և անընդհատ մասնակցություն։ Գիտնականների տվյալներով՝ նույնիսկ մեկ ժամ ղեկին անցկացնելուց հետո կարող է նվազել զգոնությունը, իսկ հոգնած վիճակում վարելը վտանգավոր է այն աստիճան, որ հաճախ համեմատվում է ալկոհոլի ազդեցության պայմաններում վարելու հետ։ Այս հանգամանքը կարևոր է հատկապես երկար ճանապարհորդությունների, գիշերային երթևեկության և ծանրաբեռնված օրակարգ ունեցող վարորդների համար։
Ինչպես է վարումը ծանրաբեռնում ուղեղը
Վարումը միավորում է մի քանի բարդ գործառույթներ՝ ճանապարհային իրադրության տեսողական ընկալում, ուշադրության շարունակական պահպանում, շարժումների ճշգրիտ համակարգում և արագ որոշումների ընդունում։ Հետազոտությունների համադրական վերլուծությունը ցույց է տվել, որ այդ ընթացքում ակտիվանում են ուղեղի այն հատվածները, որոնք պատասխանատու են շարժումների կազմակերպման, արտաքին տեսողական ազդակների մշակման և զգոնության պահպանման համար։ Այլ խոսքով՝ վարորդը պետք է միաժամանակ տեսնի, գնահատի, կանխատեսի և գործի, իսկ դա բարձր նյարդաբանական լարում է առաջացնում անգամ սովորական ճանապարհին։
Երբ մարդը հոգնած է, այդ գործառույթները սկսում են աշխատել նվազ արդյունավետությամբ։ Թուլանում է ուշադրության կենտրոնացումը, դանդաղում է արձագանքը, իսկ իրավիճակի գնահատման ճշտությունը նվազում է։ Հենց այս պատճառով էլ քնկոտ վարումը դիտվում է որպես ճանապարհային անվտանգության լուրջ խնդիր։ Ավստրալիայում կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ճանապարհատրանսպորտային պատահարների զգալի մասը կապված է վարորդի հոգնածության հետ, և այդ վտանգը վերաբերում է թե՛ երիտասարդ, թե՛ փորձառու վարորդներին։
Ինչու է քնկոտ վարումը հատկապես վտանգավոր
Հոգնածությունը ֆիզիոլոգիական խանգարման վիճակ է, որն անդրադառնում է թե՛ մտավոր, թե՛ ֆիզիկական գործունակության վրա։ Անվտանգ վարելու համար վճռորոշ են ուշադրությունը, դատողությունը և շրջապատող իրադարձություններին արագ արձագանքելու կարողությունը, մինչդեռ հոգնածության պայմաններում հենց այդ կարողություններն են առաջինը թուլանում։ Որոշ դեպքերում առաջանում են նաև այսպես կոչված կարճատև ակամա ննջումներ, երբ մարդը մի քանի վայրկյանով կորցնում է լիարժեք զգոնությունը։ Ճանապարհին նույնիսկ այդ մի քանի վայրկյանը կարող է որոշիչ լինել։
Մասնագետները նշում են, որ բաց պատուհանը, բարձր երաժշտությունը կամ կարճատև աշխուժացումը միշտ չէ, որ իրականում հաղթահարում են հոգնածությունը։ Ավելի հուսալի միջոցներն են բավարար քունը, ջրի կանոնավոր օգտագործումը, երկար ճանապարհին դադարներ վերցնելը և անհրաժեշտության դեպքում կարճատև հանգիստը՝ նախքան կրկին ճանապարհ ընկնելը։ Եթե վարորդը զգում է, որ քնկոտ է, ավելի ապահով լուծում է ուղևորությունը հետաձգել կամ ղեկը հանձնել մեկ այլ անձի։ Հայաստանի պայմաններում, որտեղ ամռանը ավելանում են միջքաղաքային և լեռնային երթուղիները, այդ զգուշացումը առանձնապես գործնական նշանակություն ունի։
Աղբյուր՝ The Independent