Չիլիում կառուցվում է Երկրի ամենամեծ աստղադիտակը
· Աշխարհ
Չիլիի Ատակամա անապատում ձևավորվում է դիտակետ, որը կարող է փոխել տիեզերքի ուսումնասիրության ընթացքը։ Եվրոպական Հարավային աստղադիտարանի «Աննկարելի մեծ աստղադիտակը» նախատեսվում է գործարկել այս տասնամյակի վերջում՝ միավորելով աննախադեպ չափերի հայելի և բարդ ինժեներական լուծումներ։ Նոր սարքը գիտնականներին պիտի հնարավորություն տա առավել հստակ տարբերել հեռավոր աստղերն ու մոլորակները։
Չիլիի Ատակամա անապատում, Պարանալի լեռան վրա, ավարտին է մոտենում նոր աստղադիտարան, որը պիտի դառնա Երկրի ամենախոշոր աչքը տիեզերքի վրա։ Եվրոպական Հարավային աստղադիտարանի նախաձեռնած «Աննկարելի մեծ աստղադիտակը» նախատեսվում է շահագործման հանձնել այս տասնամյակի վերջում, իսկ արտաքին կառույցի հիմնական աշխատանքները պետք է ավարտվեն 2027 թվականին։
Անվան տրամաբանությունը՝ չափից դեպի չափ
Վերջին երկու դարերի ընթացքում աստղադիտակները մշտապես մեծացել են, և դրանց անունները հաճախ արտացոլել են հենց այդ չափերը։ Երբեմն դրանք կոչվել են նշանավոր աստղագետների անուններով, երբեմն՝ տեղանքի, բայց հաճախ՝ նաև իրենց արտասովոր մեծության պատճառով։ Այդ շարքում են Բարձր Հարավաֆրիկյան աստղադիտակը, Իսպանիայի Գրան Տելեսկոպիո Կանարիասը և Արիզոնայի Երկբյուրեղային մեծ աստղադիտակը։
Պարանալի աստղագետները 1990-ականներին նույն տրամաբանությամբ ընտրեցին «Շատ մեծ աստղադիտակ» անունը՝ միավորելով մի քանի գործիքներ մեկ վիրտուալ հայելու մեջ։ Այժմ նույն գիտական խումբը գնում է հաջորդ աստիճանի՝ կառուցելով «Աննկարելի մեծ աստղադիտակը», որի անվանումը ճարտարագիտական չափերի ուղղակի շարունակությունն է։
Ինչպես է կառուցվում նոր դիտակետը
Նոր աստղադիտակի գմբեթը կլինի 80 մետր բարձրության, իսկ ներսում տեղադրվող հիմնական հայելին՝ 39 մետր լայնությամբ։ Կառույցը բաղկացած է լինելու 798 ճշգրիտ պատրաստված հայելու հատվածներից, իսկ դրա տեղափոխումն ու տեղադրումը պահանջում է տասնյակ հազարավոր տոննա բետոն և պողպատ։ Բոլոր բաղադրիչները պետք է հասցվեն անմարդաբնակ լեռան գագաթ, որտեղ պայմանները կոշտ են նույնիսկ բարձր տեխնոլոգիաների համար։
Ծրագրի պատասխանատու Եվրոպական Հարավային աստղադիտարանը միավորում է 16 անդամ պետությունների ջանքերը։ Կազմակերպությունը հույս ունի, որ 2030 թվականին նոր սարքը կսկսի դիտարկել տիեզերքը և գիտնականներին կտրամադրի պատկերների ու չափումների այնպիսի որակ, որը մինչ այժմ անհասանելի էր ցամաքային աստղադիտակների համար։
Ինչու է Ատակաման ընտրվել գիտության համար
Ատակամա անապատը աստղագիտության համար առանձնահատուկ վայր է՝ իր չոր կլիմայով, մաքուր երկնքով և նվազագույն ամպամածությամբ։ Այդ պայմանները նվազեցնում են մթնոլորտային խանգարումները և թույլ են տալիս ավելի հստակ դիտել հեռավոր երկնային մարմինները։ Հենց այս պատճառով էլ Չիլին տարիներ շարունակ դարձել է աշխարհի ամենակարևոր հողակտորներից մեկը ժամանակակից աստղագիտության համար։
Խոշոր հայելիների արժեքը պարզ է՝ որքան մեծ է հավաքվող լույսի մակերեսը, այնքան մանրամասն կարող են երևալ հեռավոր օբյեկտները։ Գիտնականները համեմատում են դա մեքենայի լուսարձակների հետ. հեռվում դրանք մեկ լույսի պես են թվում, իսկ մոտենալով՝ սկսում են բաժանվել առանձին կետերի։ Նույնը տեղի է ունենում աստղերի դեպքում, և նոր աստղադիտակը նպատակ ունի այդ բաժանումը հասցնել աննախադեպ հստակության։
Աղբյուր՝ BBC Future