Մեկ հպումով դեպի սթրե՞ս. սմարթֆոնների ազդեցությունը հոգեկան առողջության վրա
· Շողեր · Հասարակություն
Սմարթֆոնները դարձել են ժամանակակից կյանքի անբաժան մասը, սակայն դրանց չափից ավելի օգտագործումը կարող է բացասաբար անդրադառնալ հոգեկան և ֆիզիկական առողջության վրա։ Նյութում ներկայացված են երիտասարդների և ծնողների կարծիքները, ինչպես նաև հոգեբանի մեկնաբանությունները թվային կախվածության և դրա հետևանքների վերաբերյալ։
Առավոտյան արթնանալուց մինչև քնելը սմարթֆոնը շատերի ձեռքում է։ Այն դարձել է ժամանակակից կյանքի անբաժան մասը՝ փոխարինելով ժամացույցին, հեռուստացույցին, գրքերին, երբեմն նույնիսկ կենդանի շփմանը։ Սակայն որքան մեծանում է դրա դերը առօրյայում, այնքան հաճախ են բարձրաձայնվում դրա բացասական ազդեցության մասին մտահոգությունները։
Երիտասարդների շրջանում անցկացրած մեր հարցումները ցույց են տալիս, որ խնդրի մասին տեղեկացվածությունը բավականին բարձր է։ Հարցվածների մեծ մասն ընդունում է, որ հաճախ հեռախոսից օգտվում է ավելի երկար, քան նախատեսել էր։ Շատերը նշում են, որ երբեմն ժամեր են անցկացնում սոցիալական ցանցերում՝ առանց նկատելու, թե ինչպես է անցնում ժամանակը։
«Լինում է՝ ընդամենը մի քանի րոպեով եմ բացում հեռախոսը, բայց հետո հասկանում եմ, որ արդեն մեկ ժամ է անցել։ Վերջում զգում եմ, որ հոգնել եմ, բայց իրականում ոչ մի կարևոր բան չեմ արել»,– պատմում է հարցված ուսանողներից մեկը։
Մյուս երիտասարդներն էլ նշում են, որ փորձում են սահմանափակել սմարթֆոնից օգտվելու ժամանակը։ Ոմանք անջատում են ծանուցումները, մյուսները հատուկ հավելվածների միջոցով հետևում են էկրանի առջև անցկացրած ժամերին։ Նրանց կարծիքով՝ չափից ավելի օգտագործումը ոչ միայն ժամանակ է խլում, այլև ազդում է տրամադրության վրա։
Հոգեբան Անժելա Գաբրիելյանի խոսքով՝ սմարթֆոնների չվերահսկվող օգտագործումը կարող է աստիճանաբար վերածվել հոգեբանական կախվածության։
«Մարդու ուղեղը սովորում է անընդհատ նոր տեղեկատվություն ստանալ։ Ամեն հաղորդագրություն, հավանում կամ տեսանյութ ստեղծում է սպասման և արագ բավարարում ստանալու զգացողություն։ Երբ այդ գործընթացը կրկնվում է ամեն օր և երկար ժամանակ, մարդը դժվարանում է կտրվել էկրանից, իսկ դրա բացակայությունը կարող է առաջացնել անհանգստություն և նյարդային լարվածություն»,– նշում է մասնագետը։
Հոգեբանի խոսքով՝ հատկապես սոցիալական ցանցերն են նպաստում մշտական համեմատություններին։ Մարդիկ հաճախ տեսնում են ուրիշների հաջողությունները, ճամփորդությունները, ձեռքբերումները և սկսում համեմատել սեփական կյանքը դրանց հետ։ Արդյունքում կարող են առաջանալ դժգոհություն, ինքնագնահատականի անկում և սթրեսային վիճակներ։
Մասնագետը նաև ընդգծում է, որ երկար ժամանակ էկրանի առաջ անցկացնելու հետևանքով նվազում է ուշադրության կենտրոնացման կարողությունը։ Եթե մարդը սովորում է միաժամանակ դիտել տեսանյութեր, պատասխանել հաղորդագրություններին և հետևել տարբեր հարթակների, ապա ժամանակի ընթացքում ավելի դժվար է դառնում կենտրոնանալ մեկ գործողության վրա։
«Հաճախ նկատվում է նաև դյուրագրգռության աճ։ Երբ մարդը երկար ժամանակ գտնվում է տեղեկատվական ծանրաբեռնվածության պայմաններում, նա կարող է ավելի կտրուկ արձագանքել շրջապատին, դառնալ անհամբեր կամ ագրեսիվ։ Սա հատկապես նկատելի է դեռահասների շրջանում»,– հավելում է հոգեբանը։
Խնդրի մասին մտահոգված են նաև մեծահասակները։ Մեր հարցումների մասնակից ծնողներից շատերը նշում են, որ երեխաների ազատ ժամանակի մեծ մասը անցնում է հեռախոսի էկրանի առաջ։ Նրանց խոսքով՝ ավելի ու ավելի դժվար է երեխաներին ներգրավել բացօթյա խաղերի, սպորտի կամ ընթերցանության մեջ։
«Երբեմն երեխային կանչում ես խոսելու, բայց նա նույնիսկ չի լսում, որովհետև ամբողջ ուշադրությունը հեռախոսի մեջ է։ Փորձում ենք սահմանափակումներ մտցնել, բայց դա միշտ չէ, որ հեշտ է»,– պատմում է ծնողներից մեկը։
Մեծահասակների մտահոգությունները միայն հոգեբանական ազդեցությամբ չեն սահմանափակվում։ Շատերը նշում են, որ սմարթֆոնների երկարատև օգտագործումը կարող է բացասաբար անդրադառնալ նաև առողջության վրա։ Ամենահաճախ հիշատակվող խնդիրներից են տեսողության վատթարացումը, գլխացավերը, քնի խանգարումները, նստակյաց կենսակերպը և ֆիզիկական ակտիվության նվազումը։
Մասնագետները նշում են, որ հատկապես քնելուց առաջ հեռախոսի օգտագործումը կարող է խանգարել լիարժեք հանգստին։ Էկրանից արտանետվող լույսը դժվարացնում է քուն մտնելը, իսկ ուշ ժամերին սոցիալական ցանցերում կամ տեսանյութերի դիտմամբ զբաղվելը հաճախ կրճատում է քնի տևողությունը։
Չնայած բոլոր մտահոգություններին՝ հարցվածների մեծ մասը չի կարծում, թե հնարավոր է ամբողջությամբ հրաժարվել սմարթֆոններից։ Փոխարենը նրանք կարևորում են հավասարակշռված օգտագործումը և թվային սովորությունների վերահսկումը։
Այսօր սմարթֆոնը շարունակում է մնալ ժամանակակից մարդու կարևորագույն գործիքներից մեկը։ Սակայն մասնագետները հիշեցնում են՝ որքան էլ այն հեշտացնի առօրյան, չափից ավելի օգտագործումը կարող է հանգեցնել մի շարք հոգեբանական և առողջական խնդիրների։ Այդ պատճառով թվային աշխարհի և իրական կյանքի միջև հավասարակշռություն պահպանելը դառնում է ոչ թե ընտրություն, այլ անհրաժեշտություն։