Արհեստական բանականության գլխավոր վտանգը՝ աշխատավայրում վերահսկողության խորացումը
Աշխատանքի շուկայի շուրջ արհեստական բանականության քննարկումները հաճախ կենտրոնանում են աշխատատեղերի հնարավոր կրճատման վրա, սակայն increasingly տեսանելի է մեկ այլ միտում՝ աշխատողների նկատմամբ թվային վերահսկողության ուժեղացումը։ Հոդվածի հիմնական միտքն այն է, որ աշխարհի տարբեր երկրներում գործատուները ԱԲ գործիքներ են կիրառում ոչ միայն արտադրողականությունը բարձրացնելու, այլև աշխատուժը գնահատելու, հետևելու և կարգապահական որոշումներ ընդունելու համար։ Այդ գործընթացը ձևավորում է նոր անհավասարություն՝ նրանց միջև, ովքեր ԱԲ-ն օգտագործում են իրենց կարողությունները ընդլայնելու համար, և նրանց, ում աշխատանքային առօրյան կառավարվում է անթափանց ալգորիթմներով։ Թեման կարևոր է նաև Հայաստանի համար, քանի որ թվայնացումն ու հեռավար աշխատանքի գործիքները տեղական շուկայում ևս արագորեն տարածվում են։
Արհեստական բանականության ազդեցության մասին բանավեճը հաճախ ներկայացվում է երկու ծայրահեղության միջև՝ կամ մեքենաները կփոխարինեն մարդկանց, կամ նոր տեխնոլոգիաները կբարձրացնեն արդյունավետությունն ու կստեղծեն նոր հնարավորություններ։ Սակայն միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ աշխատավայրում ձևավորվում է նաև երրորդ, ոչ պակաս կարևոր մարտահրավերը՝ աշխատողների վերահսկողության և գնահատման աճող ավտոմատացումը։
Նոր բաժանարար գիծ աշխատավայրում
Խնդիրը միայն այն չէ, թե ով կկորցնի աշխատանքը, այլև այն, թե ով է օգտագործում ԱԲ-ն որպես օժանդակ գործիք, և ով է ենթարկվում նրա միջոցով իրականացվող կառավարմանը։ Մեկ խմբի համար տեխնոլոգիան կարող է արագացնել վերլուծությունը, գրավոր աշխատանքը կամ որոշումների նախապատրաստումը։ Մյուսների դեպքում նույն տեխնոլոգիան կիրառվում է աշխատանքի տեմպը չափելու, ընդմիջումները հաշվելու, առաջադրանքների կատարումը հետևելու կամ արդյունավետության վերաբերյալ եզրակացություններ կազմելու համար։
Այդ տարբերությունը հատկապես զգալի է այն ոլորտներում, որտեղ աշխատանքը խիստ չափելի է՝ սպասարկում, պահեստներ, առաքում, հարթակային զբաղվածություն և հեռավար գրասենյակային աշխատանք։ Երբ որոշումները հիմնվում են փակ ալգորիթմների վրա, աշխատողը հաճախ չի հասկանում, թե ինչ չափանիշներով է գնահատվում, ինչպես կարող է վիճարկել համակարգի սխալը և ում դիմել պատասխանատվության հարցով։
Ալգորիթմական կառավարում և իրավունքների հարցը
ԱԲ-ով աշխատող վերահսկման համակարգերը գործատուներին թույլ են տալիս հավաքել մեծ ծավալի տվյալներ՝ մուտքագրումների արագությունից մինչև էկրանի ակտիվություն կամ տեղաշարժի երթուղի։ Թեև նման գործիքները ներկայացվում են որպես արդյունավետության միջոց, փորձագետները զգուշացնում են, որ դրանք կարող են խորացնել ճնշումը աշխատողների վրա, մեծացնել հոգեբանական լարվածությունը և հանգեցնել անարդար գնահատումների։ Առանձնապես խնդրահարույց է այն հանգամանքը, երբ կարգապահական կամ կադրային որոշումները կայացվում են այնպիսի համակարգերով, որոնց աշխատանքի տրամաբանությունը պարզ չէ ոչ աշխատողին, ոչ երբեմն նույնիսկ անմիջական ղեկավարին։
Այս համատեքստում ավելի հաճախ է բարձրացվում թափանցիկության, տվյալների պաշտպանության և աշխատանքային իրավունքների պաշտպանության հարցը։ Քննարկվում է՝ արդյոք աշխատողները պետք է տեղեկացվեն, երբ իրենց գործունեությունը վերլուծվում է ԱԲ-ով, ինչ չափով կարող են նրանք առարկել ավտոմատ որոշումներին, և ինչ սահմաններ պետք է դրվեն թվային վերահսկողության վրա։
Ինչու է թեման կարևոր Հայաստանի համար
Հայաստանում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, բանկային ծառայությունների, առցանց առևտրի և հեռավար աշխատանքի ընդլայնման պայմաններում այս հարցադրումները նույնպես արդիական են դառնում։ Թվային գործիքների ներդրումը կարող է բարձրացնել կազմակերպությունների արդյունավետությունը, սակայն առանց հստակ կանոնների այն կարող է փոխել աշխատանքի բնույթը՝ նվազեցնելով մարդու ինքնավարությունը։ Ուստի միջազգային քննարկումը կարևոր է նաև հայկական լսարանի համար՝ որպես նախազգուշացում, որ տեխնոլոգիական առաջընթացը պետք է ուղեկցվի իրավական ու բարոյական հստակ սահմանումներով։
Աղբյուր՝ The Guardian: технологии